AI i pewność w myśleniu: jak uniknąć poznawczej pasywności

# Jak interakcja z AI wpływa na pewność w własnym myśleniu: dane z badań APA

Badanie opublikowane w czasopiśmie APA Technology, Mind, and Behavior wykazało: korzystanie z dużych modeli językowych nie czyni człowieka głupszym, ale może podważyć pewność własnych rozumowań — jeśli podchodzi się do AI pasywnie. Kluczowy czynnik — nie sam fakt stosowania AI, lecz stopień aktywnego udziału użytkownika w procesie generowania i edycji odpowiedzi.

Pasywność jako główne ryzyko

W eksperymencie wzięło udział 1 923 pracowników z USA i Kanady. Zaproponowano im wykonanie dziesięciu symulowanych profesjonalnych zadań z użyciem ChatGPT, Claude i Gemini. Zadania obejmowały typowe scenariusze biurowe: sporządzanie planów przy niepełnych informacjach, interpretację niejednoznacznych danych, argumentację decyzji strategicznych i budowanie wieloetapowych sekwencji.

58% uczestników zgodziło się z twierdzeniem: „AI wykonało za mnie większość pracy intelektualnej”. Jednak badacze odkryli, że spadek pewności własnych wniosków jest bezpośrednio związany nie z samym używaniem AI, lecz z tym, jak pasywnie osoba przyjmowała jego sugestie. Ci, którzy akceptowali odpowiedzi modelu prawie bez zmian, częściej zgłaszali utratę poczucia autorstwa i spadek zaufania do własnego osądu.

Przeciwnie, uczestnicy, którzy edytowali, kwestionowali lub odrzucali części odpowiedzi AI, zachowywali wyższy poziom pewności i czuli, że rezultat naprawdę do nich należy. Jak zauważa neurolożka Sara Baldeo z Middlesex University: „Problem nie tkwi w samym używaniu AI, lecz w stopniu pasywnego akceptowania”.

Typ zadania determinuje zachowanie

Ciekawie, że skłonność do pasywnego delegowania zależy od charakteru zadania. W otwartych, wieloetapowych zadaniach — takich, które stanowią znaczną część działalności zawodowej — uczestnicy częściej całkowicie przekazywali inicjatywę AI. Jednak w zadaniach osobistych lub introspektywnych (np. samoocena charakteru czy refleksja nad doświadczeniem osobistym) znacznie częściej krytycznie oceniali i kwestionowali sugestie modelu.

Ponadto poziom doświadczenia zawodowego odgrywał rolę ochronną. Seniorzy-spesjaliści częściej spierali się z AI niż juniorzy i zgłaszali wyższą pewność rezultatu końcowego. To wskazuje, że wiedza ekspercka pomaga zachować krytyczny dystans nawet przy aktywnym używaniu AI.

Zalecenia dla deweloperów i użytkowników

Na podstawie uzyskanych danych Baldeo proponuje deweloperom systemów AI wprowadzenie mechanizmów stymulujących aktywne interakcje:

• Automatyczne proponowanie kilku alternatywnych rozwiązań.
• Żądanie weryfikacji kluczowych założeń leżących u podstaw odpowiedzi.
• Wyjaśnienie logiki rozumowania modelu krok po kroku.
• Podpowiedzi zachęcające użytkownika do uzupełnienia lub przepracowania wniosku.

Takie podejścia są już testowane w środowisku akademickim. Na przykład na konferencji CHI 2026 zespół Miny Lee z Uniwersytetu w Chicago przedstawił badanie z udziałem 393 osób. Uczestnicy, którzy najpierw częściowo opracowywali zadanie samodzielnie, a dopiero potem zwracali się do chatbota, wykazywali lepsze wyniki krytycznego myślenia niż ci, którzy włączali AI od samego początku. Chociaż przy sztywnych terminach wczesne użycie AI nadal dawało przewagę w szybkości.

Obie prace zgadzają się co do jednego: AI wzmacnia zdolności poznawcze tylko wtedy, gdy człowiek pozostaje w roli redaktora, a nie pasywnego konsumenta.

Co ważne

• Korzystanie z AI samo w sobie nie obniża inteligencji, ale może podważyć pewność własnych rozumowań.
• Główny czynnik ryzyka — pasywne akceptowanie odpowiedzi bez krytycznej oceny.
• Aktywne edytowanie, kwestionowanie i selektywne przyjmowanie sugestii AI zachowuje poczucie autorstwa i pewność.
• Doświadczeni specjaliści rzadziej ulegają efektowi „poznawczego wypierania” dzięki rozwiniętej intuicji eksperckiej.
• Projektowanie interfejsów AI powinno zachęcać do krytycznej interakcji, a nie upraszczać podejmowania decyzji do jednego kliknięcia.

— Editorial Team